1

VADEMECUM T£UMACZA

Wskazówki redakcyjne dla t³umaczy

wersja 7 (styczeñ 2011 r.)

Departament Jêzyka Polskiego

Dyrekcja Generalna ds. T³umaczeñ Pisemnych

Komisja Europejska

Luksemburg 2007-2011

2

SPIS TREŒCI

VADEMECUM T£UMACZA------------------------------------------------------------------------- 1

SPIS TREŒCI --------------------------------------------------------------------------------------------- 2

WSTÊP ---------------------------------------------------------------------------------------------------- 5

1. JÊZYK POLSKI W PRACY T£UMACZA---------------------------------------------------- 6

1.1. ZASADY ORTOGRAFII ------------------------------------------------------------------- 6

1.1.1. Wielkie i ma³e litery ------------------------------------------------------------------- 6

1.1.1.1. Traktaty, porozumienia, konwencje, karty, protoko³y, umowy ------------ 6

1.1.1.2. Akty prawne UE------------------------------------------------------------------ 8

1.1.1.3. Krajowe akty prawne ------------------------------------------------------------ 9

1.1.1.4. Konstytucja----------------------------------------------------------------------- 10

1.1.1.5. Czêœci aktów prawnych -------------------------------------------------------- 10

1.1.1.6. Plany, programy, pakty, dzia³ania--------------------------------------------- 10

1.1.1.7. Taryfy, nomenklatury itp. ------------------------------------------------------ 11

1.1.1.8. Cele, instrumenty, fundusze---------------------------------------------------- 11

1.1.1.9. Strategie, unie-------------------------------------------------------------------- 11

1.1.1.10. Konferencje ---------------------------------------------------------------------- 12

1.1.1.11. Forum----------------------------------------------------------------------------- 12

1.1.1.12. Wspólnoty, instytucje, organy, komitety, urzêdy, w³adze ----------------- 13

1.1.1.13. Rok, dzieñ ------------------------------------------------------------------------ 14

1.1.1.14. Komunikaty, sprawozdania, bia³e i zielone ksiêgi, dokumenty robocze - 14

1.1.1.15. Nazwy publikatorów------------------------------------------------------------ 15

1.1.1.16. Przyk³ady u¿ycia ma³ych liter ------------------------------------------------- 15

1.1.1.17. Polityka --------------------------------------------------------------------------- 16

1.1.1.18. Obszary, przestrzenie ----------------------------------------------------------- 16

1.1.2. Inne regu³y ortograficzne------------------------------------------------------------- 16

1.1.2.1. Odmiana nazwisk obcych ------------------------------------------------------ 16

1.1.2.2. Odmiana nazw zakoñczonych na X (typu Eurlex, N-Lex)----------------- 17

1.1.2.3. Transkrypcja nazwisk i nazw bu³garskich ----------------------------------- 17

1.1.3. Wyra¿enia w jêzyku obcym w polskim tekœcie ----------------------------------- 19

1.2. ZASADY INTERPUNKCJI --------------------------------------------------------------- 20

1.2.1. Uwagi ogólne -------------------------------------------------------------------------- 20

1.2.2. U¿ycie przecinka – wybrane zasady szczegó³owe -------------------------------- 20

1.2.2.1. Nie stawiamy przecinka -------------------------------------------------------- 20

1.2.2.2. Stawiamy przecinek------------------------------------------------------------- 24

1.2.2.3. Stawiamy lub nie ---------------------------------------------------------------- 28

1.2.3. Inne znaki interpunkcyjne------------------------------------------------------------ 30

1.2.3.1. Kropka ---------------------------------------------------------------------------- 30

1.2.3.2. Dwukropek ----------------------------------------------------------------------- 31

1.2.3.3. Œrednik---------------------------------------------------------------------------- 31

1.2.3.4. Cudzys³ów------------------------------------------------------------------------ 31

1.2.3.5. Myœlnik, pó³pauza, ³¹cznik----------------------------------------------------- 32

1.2.3.6. Wielokropek --------------------------------------------------------------------- 34

1.2.3.7. Ukoœnik prawy------------------------------------------------------------------- 34

1.2.3.8. Znak zapytania------------------------------------------------------------------- 34

1.2.3.9. Podzia³ wyrazów w tabeli ------------------------------------------------------ 34

1.3. PORADY STYLISTYCZNE -------------------------------------------------------------- 35

1.3.1. Wstêp ----------------------------------------------------------------------------------- 35

1.3.2. KolejnoϾ podawania znanych i nowych informacji------------------------------ 35

3

1.3.3. Sformu³owania idiomatyczne i przenoœne ----------------------------------------- 35

1.3.4. Strona bierna --------------------------------------------------------------------------- 36

1.3.5. Liczba pojedyncza i mnoga ---------------------------------------------------------- 37

1.3.6. Zgodnoœæ przypadku w zwi¹zkach rz¹du ------------------------------------------ 38

1.3.7. Logika spójników --------------------------------------------------------------------- 39

1.3.7.1. and/or a ró¿nica miêdzy lub i albo-------------------------------------------- 39

1.3.7.2. lub i ani w wyra¿eniach z przeczeniem -------------------------------------- 39

1.3.8. Przyimek for wyra¿aj¹cy cel--------------------------------------------------------- 40

1.3.9. Spójnik however na pocz¹tku zdania ----------------------------------------------- 40

1.3.10. Nastêpstwo czasów-------------------------------------------------------------------- 41

1.3.11. Wykonawca czynnoœci --------------------------------------------------------------- 41

1.3.12. Posiedzenia Rady Europejskiej------------------------------------------------------ 42

1.3.13. dwa lub wiêcej ------------------------------------------------------------------------- 42

1.3.14. may not --------------------------------------------------------------------------------- 42

1.3.15. Inne problematyczne s³owa i wyra¿enia-------------------------------------------- 43

1.3.15.1. strengthen ------------------------------------------------------------------------ 43

1.3.15.2. ensure that------------------------------------------------------------------------ 44

1.3.15.3. relevant --------------------------------------------------------------------------- 44

1.3.15.4. na rzecz, w zakresie, w celu ---------------------------------------------------- 45

1.4. INNE ZASADY----------------------------------------------------------------------------- 47

1.4.1. Skróty i skrótowce -------------------------------------------------------------------- 47

1.4.1.1. Skrótowce angielskie czy polskie?-------------------------------------------- 47

1.4.1.2. Skróty i skrótowce - u¿ycie i gramatyka ------------------------------------- 47

1.4.1.3. Skrótowce instytucji i organów wspólnotowych ---------------------------- 48

1.4.1.4. Odpowiednik angielskiego skrótu „see” ------------------------------------- 48

1.4.2. Liczby i daty --------------------------------------------------------------------------- 48

1.4.2.1. Pisownia liczb-------------------------------------------------------------------- 48

1.4.2.2. Pisownia dat---------------------------------------------------------------------- 48

1.4.2.3. Zapis walut ----------------------------------------------------------------------- 49

1.4.3. Symbole -------------------------------------------------------------------------------- 49

1.4.4. Adresy i listy --------------------------------------------------------------------------- 50

1.4.4.1. T³umaczenie adresów ----------------------------------------------------------- 50

1.4.4.2. Adres przedstawiciela RP ------------------------------------------------------ 50

1.4.4.3. Adresy elektroniczne------------------------------------------------------------ 50

1.4.4.4. Listy------------------------------------------------------------------------------- 51

1.4.4.5. Numery telefonów--------------------------------------------------------------- 51

1.4.5. Nazwy geograficzne ------------------------------------------------------------------ 51

1.4.5.1. Nazwy pañstw ------------------------------------------------------------------- 51

1.4.5.2. Kolejnoœæ alfabetyczna wymieniania krajów -------------------------------- 52

1.4.5.3. Nazwy miejscowoœci i ich spolszczanie-------------------------------------- 53

1.4.5.4. Nazwy miejscowoœci pojawiaj¹ce siê w tekœcie oryginalnym w jêzyku

innym ni¿ miejscowy -------------------------------------------------------------------------- 53

1.4.5.5. Nazwy kategorii jednostek terytorialnych------------------------------------ 54

1.4.5.6. Nazwy w³asne jednostek terytorialnych-------------------------------------- 54

1.4.5.7. Klasyfikacja NUTS a nazwy w³asne jednostek terytorialnych ------------ 54

1.4.6. U¿ycie kursywy ----------------------------------------------------------------------- 55

1.4.7. Czego nie nale¿y t³umaczyæ? -------------------------------------------------------- 55

2. SPECYFIKA T£UMACZENIA AKTÓW PRAWNYCH UE------------------------------ 56

2.1. STRUKTURA AKTU PRAWNEGO ---------------------------------------------------- 56

2.1.1. Rodzaje aktów prawnych i ich podzia³ --------------------------------------------- 56

4

2.1.1.1. Rodzaje aktów prawnych------------------------------------------------------- 56

2.1.1.2. Numeracja aktów prawnych --------------------------------------------------- 56

2.1.1.3. Oznaczenia dokumentów------------------------------------------------------- 57

2.1.1.4. Struktura aktu prawnego ------------------------------------------------------- 58

2.1.1.5. Komitologia i procedura regulacyjna po³¹czona z kontrol¹ --------------- 67

2.1.2. Zmiany aktów prawnych ------------------------------------------------------------- 68

2.1.2.1. Zmiana, zast¹pienie, dodanie, skreœlenie, uchylenie, zmiana numeracji - 68

2.1.2.2. Sprostowania i odes³ania do sprostowanych aktów------------------------- 72

2.1.2.3. Przekszta³cenie, ujednolicenie, konsolidacja -------------------------------- 72

2.1.2.4. Amended proposal -------------------------------------------------------------- 73

2.1.2.5. Tytu³y aktów zmieniaj¹cych --------------------------------------------------- 73

2.1.2.6. Zmiany niemaj¹ce wp³ywu na polski tekst----------------------------------- 74

2.1.3. Odes³ania w tekœcie ------------------------------------------------------------------- 75

2.1.3.1. Odes³anie a odniesienie--------------------------------------------------------- 75

2.1.3.2. Odes³ania wewnêtrzne i zewnêtrzne ------------------------------------------ 75

2.1.3.3. Odes³ania do Dziennika Urzêdowego ---------------------------------------- 75

2.1.3.4. Odes³ania do czêœci aktów prawnych----------------------------------------- 76

2.1.3.5. „Zwany dalej”-------------------------------------------------------------------- 78

2.1.3.6. Definicje w aktach prawnych -------------------------------------------------- 79

2.1.3.7. Spójnoœæ formalna i materialna------------------------------------------------ 79

2.2. ZAGADNIENIA LEKSYKALNO-PRAWNE------------------------------------------ 81

2.2.1. Repeal vs. Delete ---------------------------------------------------------------------- 81

2.2.2. Legislation------------------------------------------------------------------------------ 81

2.2.3. Enter into force vs. application vs. take effect------------------------------------- 81

2.2.4. Transpose vs. implement ------------------------------------------------------------- 82

2.2.5. Established in vs. nationality -------------------------------------------------------- 83

2.2.6. na mocy rozporz¹dzenia, rozporz¹dzeniem, w drodze rozporz¹dzenia, zgodnie

z rozporz¹dzeniem itp.---------------------------------------------------------------------------- 84

2.2.7. Przepisy vs. postanowienia----------------------------------------------------------- 85

2.2.8. Umowa o coœ czy o czymœ ----------------------------------------------------------- 85

2.2.9. Without prejudice --------------------------------------------------------------------- 86

2.2.10. If appropriate--------------------------------------------------------------------------- 86

2.2.11. Delegation, (permanent) representation, mission --------------------------------- 86

2.2.12. Export & import ----------------------------------------------------------------------- 87

2.2.13. Legislative------------------------------------------------------------------------------ 87

2.2.14. Shall------------------------------------------------------------------------------------- 87

3. MATERIA£Y I POMOCE ---------------------------------------------------------------------- 89

3.1. GDZIE ZNALEÆ AKTY PRAWNE I INNE DOKUMENTY? -------------------- 89

3.1.1. Eurlex ----------------------------------------------------------------------------------- 89

3.1.1.1. Podstawowe informacje -------------------------------------------------------- 89

3.1.1.2. Wybrane dokumenty ------------------------------------------------------------ 90

3.1.1.3. Formex---------------------------------------------------------------------------- 90

3.1.2. Bazy dokumentacyjne poszczególnych instytucji--------------------------------- 91

3.1.3. Jednostki organizacyjne w poszczególnych instytucjach ------------------------ 91

3.2. GDZIE ZNALEÆ POTRZEBN¥ TERMINOLOGIÊ?------------------------------- 92

5

WSTÊP

Celem niniejszego opracowania jest zebranie w formie przewodnika szeregu istotnych zasad,

wskazówek i zaleceñ dla t³umaczy przygotowuj¹cych t³umaczenia na jêzyk polski w Komisji

Europejskiej.

Niniejszy informator jest wynikiem naszego kilkuletniego dorobku, zdobytych doœwiadczeñ,

wewnêtrznych ustaleñ oraz konsultacji z ekspertami w dziedzinie poprawnej polszczyzny,

prawa krajowego i wspólnotowego.

Adresatami vademecum s¹ przede wszystkim t³umacze etatowi Komisji Europejskiej i

zewnêtrzni dostawcy t³umaczeñ. Informator mo¿e byæ tak¿e przydatnym Ÿród³em informacji

dla osób przygotowuj¹cych w jêzyku polskim opracowania, dokumenty i inne teksty

dotycz¹ce problematyki prawa wspólnotowego, jak te¿ osób odpowiedzialnych za ostateczny

kszta³t tekstu.

Vademecum zosta³o przygotowane na podstawie wielu dostêpnych Ÿróde³, w tym materia³ów

sporz¹dzonych przez inne komórki w obrêbie Komisji (OPOCE, S³u¿ba Prawna) i poza ni¹

(UKIE). Zawiera równie¿ wybrane materia³y uzyskane podczas szkoleñ przeprowadzonych

przez Radê Jêzyka Polskiego oraz przyjête wewnêtrznie ustalenia.

Wiêkszoœæ zasad opisanych w niniejszym vademecum dotyczy aktów prawnych i innych

dokumentów publikowanych w Dzienniku Urzêdowym Unii Europejskiej (m.in. wniosków

legislacyjnych, rozporz¹dzeñ, dyrektyw, decyzji, sprawozdañ i komunikatów, jak równie¿ ich

czêœci i za³¹czników). Stosowanie opisanych zasad, a zw³aszcza jêzykowych i

terminologicznych, zalecane jest równie¿ w innego rodzaju tekstach, z uwzglêdnieniem

specyfiki poszczególnych form (listy urzêdowe, strony internetowe, komunikaty prasowe).

Mamy nadziejê, ¿e vademecum oka¿e siê skutecznym narzêdziem zapewnienia spójnoœci,

poprawnoœci jêzykowej i terminologicznej, podnosz¹c tym samym jakoœæ tekstów w jêzyku

polskim sporz¹dzonych w Komisji. Nie bez znaczenia jest przy tym aspekt praktyczny

niniejszego opracowania, tj. korzyœci, jakie p³yn¹ z uporz¹dkowania w przejrzyst¹ ca³oœæ

ogó³u informacji, które powinien znaæ ka¿dy t³umacz przek³adaj¹cy na jêzyk polski

dokumenty unijne.

Zebrane wiadomoœci podzielone zosta³y na dzia³y tematyczne zebrane w trzech zasadniczych

rozdzia³ach traktuj¹cych o wybranych aspektach jêzykowych, kwestiach wynikaj¹cych ze

szczególnej natury wspólnotowych aktów prawnych i w koñcu – najwa¿niejszych

informacjach na temat dostêpnych baz danych.

Vademecum ma uproœciæ dostêp do instrukcji i ustaleñ dziêki zgromadzeniu ich w jednym

miejscu. Zmiany i uzupe³nienia na tym etapie s¹ jednak nieuniknione, dlatego te¿ vademecum

bêdzie co jakiœ czas aktualizowane.

Zespó³ redakcyjny ¿yczy wszystkim odbiorcom mi³ej lektury.

6

1. JÊZYK POLSKI W PRACY T£UMACZA

1.1. ZASADY ORTOGRAFII

1.1.1. Wielkie i ma³e litery

Jedn¹ z trudnoœci, jakie napotyka t³umacz dokonuj¹cy przek³adu na jêzyk polski tekstu z

jêzyka obcego, w którym zasady stosowania wielkich liter odbiegaj¹ od zasad stosowanych w

jêzyku polskim, jest poprawne u¿ywanie wielkich i ma³ych liter. Zw³aszcza w t³umaczeniach

z jêzyka angielskiego, w którym wielkie litery stosowane s¹ znacznie bardziej powszechnie

ni¿ w jêzyku polskim, nale¿y unikaæ interferencji i nie nadu¿ywaæ wielkich liter, stosuj¹c siê

do zasad obowi¹zuj¹cych w jêzyku polskim.

W niniejszym rozdziale zebrano najwa¿niejsze z tych zasad wraz z przyk³adami czêsto

wystêpuj¹cymi w tekstach t³umaczonych dla instytucji europejskich.

1.1.1.1.Traktaty, porozumienia, konwencje, karty, protoko³y, umowy

Zasada ogólna: w przypadku oficjalnej nazwy (pe³nego tytu³u) dokumentu, tylko pierwszy

wyraz nale¿y pisaæ wielk¹ liter¹, przy czym nazwy w³asne wystêpuj¹ce w tytule zachowuj¹

wielkie litery, zatem:

• Traktat ustanawiaj¹cy Wspólnotê Europejsk¹, Traktat o Unii Europejskiej, Traktat o

funkcjonowaniu Unii Europejskiej;

• wielk¹ literê nale¿y tak¿e stosowaæ w przypadku nazw skróconych tych dokumentów,

zatem: Traktat WE, Traktat UE, Traktat FUE, Traktat (w tym ostatnim przypadku autor

tekstu odwo³uje siê de facto do Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, ale nie

nale¿y tego doprecyzowywaæ);

• Traktat o przyst¹pieniu Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej;

• Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym;

• wielk¹ literê nale¿y tak¿e stosowaæ w przypadku nazwy skróconej tego dokumentu,

czyli: Porozumienie EOG;

• Porozumienie w formie wymiany listów miêdzy Rzecz¹pospolit¹ Polsk¹ a Wspólnot¹

Europejsk¹ dotycz¹ce za³¹cznika IVb Umowy przejœciowej dotycz¹cej handlu i spraw

zwi¹zanych z handlem miêdzy Rzecz¹pospolit¹ Polsk¹ a Europejsk¹ Wspólnot¹

Gospodarcz¹ i Europejsk¹ Wspólnot¹ Wêgla i Stali oraz Uk³adu Europejskiego

ustanawiaj¹cego stowarzyszenie miêdzy Rzecz¹pospolit¹ Polsk¹ a Wspólnotami

Europejskimi i ich pañstwami cz³onkowskimi;

• Porozumienie miêdzyinstytucjonalne pomiêdzy Parlamentem Europejskim, Rad¹ i

Komisj¹ w sprawie dyscypliny bud¿etowej i nale¿ytego zarz¹dzania finansami;

• Porozumienie w sprawie wspó³pracy i unii celnej miêdzy Europejsk¹ Wspólnot¹

Gospodarcz¹ i Republik¹ San Marino;

• Porozumienie o partnerstwie i wspó³pracy;

7

• Akt przyst¹pienia (z 2003 r.);

• Jednolity akt europejski;

• Partnerstwo dla cz³onkostwa;

• Konwencja o ochronie praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci;

• Konwencja miêdzy Rzeczpospolit¹ Polsk¹ a Zjednoczonym Królestwem Wielkiej

Brytanii i Irlandii Pó³nocnej w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i

zapobiegania uchylaniu siê od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i od

zysków maj¹tkowych;

• Karta praw podstawowych Unii Europejskiej;

• Wspólnotowa karta socjalnych praw podstawowych pracowników;

• Wspólnotowy kodeks celny;

• Protokó³ socjalny, Protokó³ w sprawie stosowania zasad subsydiarnoœci i

proporcjonalnoœci;

• Protokó³ 1 do Umowy miêdzy Europejsk¹ Wspólnot¹ Wêgla i Stali i Republik¹ Turcji

dotycz¹cej handlu produktami objêtymi Traktatem ustanawiaj¹cym Europejsk¹

Wspólnotê Wêgla i Stali, Protokó³ dodatkowy do Œrodkowoeuropejskiej umowy o

wolnym handlu,

• Porozumienie nicejskie dotycz¹ce miêdzynarodowej klasyfikacji towarów i us³ug dla

celów rejestracji znaków;

• Umowa miêdzy Rzecz¹pospolit¹ Polsk¹ a Now¹ Zelandi¹ w sprawie unikania

podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu siê od opodatkowania w zakresie

podatków od dochodu z dnia 21 kwietnia 2005 r.;

• Umowa przejœciowa dotycz¹ca handlu i spraw zwi¹zanych z handlem pomiêdzy

Wspólnot¹ Europejsk¹, Europejsk¹ Wspólnot¹ Wêgla i Stali oraz Europejsk¹ Wspólnot¹

Energii Atomowej, z jednej strony, a Republik¹ Kazachstanu, z drugiej strony

Ka¿dorazowo trzeba sprawdzaæ, czy mamy do czynienia z oficjaln¹ pe³n¹ nazw¹ (tytu³em)

dokumentu; szczególnie trzeba byæ ostro¿nym w przypadku nazw z przymiotnikiem (np.

europejski) na pocz¹tku oraz nazw d³ugich, wygl¹daj¹cych jak oficjalne, a nie zawsze takimi

bêd¹ce, np:

- europejska Konwencja o ochronie praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci – przymiotnik

„europejska” nie jest czêœci¹ tytu³u konwencji, ale:

- Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego

W przypadku nazw zwyczajowych i skróconych aktów prawnych wszystkie cz³ony nale¿y

pisaæ ma³¹ liter¹ – tu w³aœnie ma³a litera wskazuje na to, ¿e mamy do czynienia z nieoficjaln¹

nazw¹, zatem:

8

• traktat amsterdamski, traktat nicejski, traktat rzymski, traktat lizboñski, traktaty

rzymskie, traktaty za³o¿ycielskie;

• traktat akcesyjny;

• traktat konstytucyjny – nazwa rodzaju aktu, a nie nazwa w³asna;

• konwencja paryska, konwencja brukselska, konwencja genewska (to nazwy

zwyczajowe), konwencja o ochronie praw cz³owieka (niepe³ny tytu³) itp.;

• protokó³ z Palermo, protokó³ z Kioto;

• s³owo „za³¹cznik” nale¿y tak¿e pisaæ ma³¹ liter¹, nawet je¿eli jest to jedyny za³¹cznik

do umowy lub dokumentu;

• porozumienie nicejskie,

• umowa z Saarbrücken.

W przypadku zwrotów takich, jak „dalej zwana »umow¹/Umow¹«”, „w niniejszej

konwencji/Konwencji”, je¿eli istnieje ryzyko pomy³ki w zwi¹zku z inn¹ umow¹ przytaczan¹

w tekœcie, mo¿liwe jest u¿ycie wielkiej litery (zwykle w chwili definiowania: np. „zwan¹

dalej Umow¹…”).

1.1.1.2.Akty prawne UE

W przypadku t³umaczenia wspólnotowych aktów prawnych na stronie tytu³owej aktu

prawnego cz³ony okreœlaj¹ce w jego tytule rodzaj aktu pisane s¹ wersalikiem, czyli:

• ROZPORZ¥DZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie […];

• DECYZJA KOMISJI z dnia […] w sprawie […];

• DECYZJA WSPÓLNEGO KOMITETU EOG nr […] z dnia […] zmieniaj¹ca […]

Porozumienie EOG.

Natomiast tytu³y aktów prawnych Wspólnot Europejskich wymieniane w tekstach ci¹g³ych

nale¿y pisaæ ma³¹ liter¹, zatem: rozporz¹dzenie, dyrektywa, decyzja, zalecenie itp.,

niezale¿nie od tego, czy wystêpuj¹ w wyra¿eniu, z podaniem pe³nego tytu³u, czy z

numerem porz¹dkowym, np.:

• Na posiedzeniu rozpatrywano zmianê rozporz¹dzenia Komisji (WE) nr 125/2006 z dnia

24 stycznia 2006 r. ustanawiaj¹cego wartoœci jednostkowe w celu okreœlenia wartoœci

celnej niektórych ³atwo psuj¹cych siê towarów;

• […] zgodnie z rozporz¹dzeniem Komisji (WE) nr 434/2007 z dnia 20 kwietnia 2007 r.

zmieniaj¹cym rozporz¹dzenie (WE) nr 1974/2006 ustanawiaj¹ce szczegó³owe zasady

stosowania rozporz¹dzenia Rady (WE) nr 1689/2005 z powodu przyst¹pienia Bu³garii i

Rumunii do Unii Europejskiej […];

• zgodnie z wy¿ej wymienionym rozporz¹dzeniem […];

9

• […] na mocy dyrektywy 2006/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 maja

2006 r. w sprawie maszyn, zmieniaj¹cej dyrektywê 95/16/WE, […] niniejsza dyrektywa

[…];

• […] decyzj¹ Komisji z dnia 13 kwietnia 2007 r. zmieniaj¹c¹ decyzjê nr 92/452/EWG

[…] itp.

1.1.1.3.Krajowe akty prawne

Zgodnie z ogólnymi zasadami pisowni tytu³ów (regu³a 18.16 zawarta w Wielkim s³owniku

ortograficznym PWN, Warszawa, 2006) pierwszy wyraz w jedno- lub wielowyrazowych

pe³nych tytu³ach ustaw nale¿y pisaæ wielk¹ liter¹, np.: Ustawa o wychowaniu w trzeŸwoœci i

przeciwdzia³aniu alkoholizmowi, Ustawa o partiach politycznych, Ustawa o samorz¹dzie. W

przypadku u¿ycia przekszta³conej lub skróconej formy tytu³u nie nale¿y u¿ywaæ wielkiej

litery.

W praktyce jednak w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej tytu³y aktów prawnych

zapisuje siê ma³ymi literami, np.:

• „Na podstawie art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do

ulgowych przejazdów œrodkami publicznego transportu zbiorowego (Dz. U. z 2002 r.

Nr 175, poz. 1440, z póŸn. zm.) zarz¹dza siê, co nastêpuje.”

Potwierdzenie tego zwyczaju jêzykowego mo¿na tak¿e znaleŸæ w jednej z opinii Komisji

Jêzyka Prawnego Rady Jêzyka Polskiego. W zwi¹zku z tym przy przytaczaniu tytu³ów

polskich ustaw, rozporz¹dzeñ itp. zaleca siê stosowanie ma³ej litery. Pozwoli to tak¿e

zachowaæ spójnoœæ z przyjêtymi zasadami pisowni wspólnotowych aktów prawnych.

Na osobn¹ uwagê zas³uguje pisownia tytu³ów z³o¿onych typu: ustawa – Prawo bankowe. W

takich przypadkach s³owo „Prawo” nale¿y napisaæ wielk¹ liter¹, gdy¿ w³aœnie od niego

rozpoczyna siê nazwa w³asna ustawy, a zatem:

• ustawa „Prawo spó³dzielcze”; tekst ustawy „Prawo o szkolnictwie wy¿szym” przyjêty

przez Sejm RP w dniu 27 lipca 2005 r.

W tytu³ach aktów okreœlanych jako kodeksy lub karty tak¿e tylko pierwszy wyraz nale¿y

pisaæ wielk¹ liter¹, np.:

• Kodeks pracy, Kodeks cywilny, Kodeks spó³ek handlowych;

• Karta nauczyciela, Karta górnika

W przypadku t³umaczenia nazw aktów prawnych innych pañstw nale¿y je pisaæ ma³¹ liter¹, a

wiêc: niemiecka ustawa o kszta³ceniu nr... z dnia... - to nie jest bowiem rzeczywisty tytu³, ale

t³umaczenie; nazwa ustawy jest opisowa.

Nale¿y równie¿ zwróciæ uwagê na prawid³ow¹ ortografiê odes³añ do polskiego Dziennika

Ustaw, a zw³aszcza na fakt, ¿e skrót „Nr” piszemy wielk¹ liter¹, np.: Dz.U. z 2005 r. Nr 102.

10

1.1.1.4.Konstytucja

Nale¿y stosowaæ te same zasady, które zosta³y omówione wy¿ej. W przypadku oficjalnych,

pe³nych tytu³ów pierwszy wyraz nale¿y pisaæ od wielkiej litery; nazwy zwyczajowe – ma³ymi

literami. Zatem:

• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej;

• konstytucja europejska (to nie jest bowiem tytu³ dokumentu);

• artyku³ 53 konstytucji portugalskiej stanowi... (podobnie).

1.1.1.5.Czêœci aktów prawnych

Zapis zgodnie z ogóln¹ polsk¹ zasad¹ ortograficzn¹: w spisie treœci – tytu³y rozdzia³ów i

innych czêœci dokumentu nale¿y pisaæ od wielkiej litery ze wzglêdów graficznych (bo to

pocz¹tek wypowiedzenia, zatem: Czêœæ 1, Rozdzia³ 2, Podrozdzia³ 3); w tekœcie – od ma³ych

liter (w czêœci 1, w rozdziale 2).

1.1.1.6.Plany, programy, pakty, dzia³ania

Je¿eli nazwa programu stanowi samodzieln¹ ca³oœæ sk³adniow¹, mog¹c¹ funkcjonowaæ

niezale¿nie od s³owa program, zapisujemy j¹ w cudzys³owie, pierwszy wyraz wielk¹ liter¹;

wyraz program (wraz z ewentualnymi przydawkami) nie jest wtedy uwa¿any za czêœæ nazwy

programu, pozostaje przed cudzys³owem i jest zapisywany ma³¹ liter¹.

Przyk³ad:

program „M³odzie¿ w dzia³aniu”, program „Wzrost konkurencyjnoœci przedsiêbiorstw”

Je¿eli w nazwie programu s³owo program wchodzi w zwi¹zki zgody lub rz¹du z innymi

elementami tytu³u) – zapis bez cudzys³owu, wyraz program stanowi czêœæ jego nazwy i jest

zapisywany wielk¹ liter¹.:

Przyk³ad:

Siódmy program ramowy na rzecz badañ, Program dzia³ania z Nairobi na rzecz rozwoju i

wykorzystania nowych i odnawialnych Ÿróde³ energii

Analogiczne zasady mo¿na stosowaæ w przypadku planów, paktów, dzia³añ, procesów,

mechanizmów, agend itp.

• Narodowy plan rozwoju;

• Plan dzia³ania e-Europa 2002;

• Pakt na rzecz stabilnoœci i wzrostu;

• ale: pakt stabilnoœci i wzrostu – to nazwa obiegowa, a w ka¿dym razie niepe³na.

• agenda lizboñska, proces boloñski, proces stabilizacji i stowarzyszenia – poniewa¿ s¹ to

nazwy obiegowe, nale¿y pisaæ je ma³ymi literami.

11

1.1.1.7.Taryfy, nomenklatury itp.

Nazwy zbiorów przepisów i norm (taryf celnych, kodeksów, nomenklatur itp.) maj¹cych

formê dokumentu zapisujemy tak, jak nazwy innych dokumentów, czyli pierwszy cz³on

wielk¹ liter¹, pozosta³e – ma³ymi. Zapis taki jest dopuszczalny równie¿ wtedy, gdy zbiór taki,

o ugruntowanym znaczeniu, nie stanowi samodzielnego dokumentu, a jedynie czêœæ

wiêkszego dokumentu ustanawiaj¹cego o innym tytule.

Przyk³ady: Nomenklatura scalona, System zharmonizowany

1.1.1.8.Cele, instrumenty, fundusze

Nazwy celów w ramach wspó³pracy regionalnej, zw³aszcza gdy s¹ po³¹czone gramatycznie z

pozosta³ymi czêœciami zdania mog¹ byæ zapisywane w cudzys³owie wielk¹ liter¹, np.:

• Cel „Konwergencja” jest zorientowany na obszary o niskim poziomie rozwoju

spo³eczno-ekonomicznego;

• Cel „Konkurencyjnoœæ regionalna i zatrudnienie” zmierza do umocnienia

konkurencyjnoœci i atrakcyjnoœci regionów, ale:

• europejski cel operacyjny – w tym przypadku „cel operacyjny” to okreœlenie

gatunkuj¹ce.

W przypadku instrumentów i funduszy europejskich wszystkie cz³ony nale¿y pisaæ wielkimi

literami, zatem:

• Instrument Finansowy Orientacji Rybo³ówstwa;

• Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego;

• ale: fundusze strukturalne – liczba mnoga wskazuje na wiele desygnatów.

1.1.1.9.Strategie, unie

Je¿eli od s³owa „strategia” rozpoczyna siê pe³na nazwa dokumentu, nale¿y stosowaæ zasadê

zapisu pierwszego s³owa tytu³u od wielkiej litery. Je¿eli jest jednak czêœci¹ nazwy niepe³nej

(obiegowej) lub okreœla jak¹œ ideê lub proces – jak w przypadku s³owa „unia” - nale¿y

wówczas wszystkie cz³ony zapisaæ ma³¹ liter¹.

• Strategia rozwoju energetyki odnawialnej – to pe³na nazwa dokumentu, zatem pierwszy

cz³on nale¿y pisaæ wielk¹ liter¹;

• ale: strategia lizboñska – to nazwa obiegowa, tak jak traktat wersalski;

• strategia rozszerzenia z Essen - nazwa obiegowa;

• unia gospodarcza i walutowa (to obszar ekonomiczny, a nie geograficzny, dlatego

zasadny jest zapis ma³ymi literami), podobnie: strefa euro, jednolity obszar p³atnoœci w

euro;

12

• unia ekonomiczna;

• unia celna.

1.1.1.10. Konferencje

Trzeba dokonaæ tutaj rozró¿nienia na nazwy spotkañ i nazwy zrzeszeñ, instytucji (dodatkowo

na nazwy oficjalne i obiegowe). Jeœli chodzi o nazwê sta³ej instytucji prowadz¹cej jakieœ

prace, wszystkie cz³ony nale¿y zapisaæ wielk¹ liter¹, np.:

• Uczestnicy Konferencji Szefów Policji Stolic Pañstw Nadba³tyckich spotykaj¹ siê raz w

roku […]; Konferencja Miêdzyrz¹dowa, ale:

W przypadku gdy chodzi o nazwê jednorazowego spotkania, zasadny jest zapis tylko

pierwszego wyrazu od wielkiej litery, zatem:

• Konferencja na temat informatyzacji pañstwa, Konferencja w sprawie zwalczania

terroryzmu.

Podejmuj¹c decyzjê o formie zapisu, warto kierowaæ siê w tym wypadku ³¹czliwoœci¹

frazeologiczn¹ wyrazów, por. np. rozmowy prowadzone na Konferencji w sprawie Iraku a

rozmowy/prace prowadzone w ramach Konferencji Miêdzyrz¹dowej.

1.1.1.11. Forum

S³owo „forum” wystêpuje w ró¿nych znaczeniach i to w³aœnie od znaczenia zale¿y pisownia

poszczególnych cz³onów wchodz¹cych w sk³ad ca³ego wyra¿enia.

Kiedy „forum” u¿yte jest w znaczeniu organizacji, nale¿y kierowaæ siê zasadami pisowni

nazw organizacji i w przypadku pe³nej nazwy ka¿dy cz³on zapisaæ wielk¹ liter¹, np.:

• Forum Wysp Pacyfiku jest regionaln¹ organizacj¹ miêdzynarodow¹, do której nale¿y

m.in. Australia i Nowa Zelandia;

• Forum Zwi¹zków Zawodowych jest ogólnokrajow¹ organizacj¹ miêdzyzwi¹zkow¹

dzia³aj¹c¹ na terenie Rzeczpospolitej.

„Forum” mo¿e tak¿e oznaczaæ cyklicznie organizowane spotkania, bêd¹ce form¹

zinstytucjonalizowanej wspó³pracy. Wówczas nale¿y stosowaæ takie same zasady pisowni,

jak w przypadku konferencji, a zatem:

• Œwiatowe Forum Spo³eczne jest spotkaniem alternatywnym wobec Œwiatowego Forum

Ekonomicznego, odbywaj¹cego siê co roku w Davos.

Natomiast je¿eli „forum” oznacza jednorazowe spotkanie poœwiêcone okreœlonej tematyce,

wówczas tylko pierwszy cz³on pe³nej nazwy nale¿y zapisaæ wielk¹ liter¹, czyli:

• W dniach 27 – 31 paŸdziernika 2007 r. odby³o siê Ogólnoœwiatowe forum

innowacyjnych nauczycieli.

„Forum” mo¿e byæ tak¿e u¿yte w znaczeniu komitetu lub innej grupy osób zajmuj¹cej siê

okreœlonym zagadnieniem. Wówczas nale¿y stosowaæ takie zasad, jak w przypadku

13

komitetów, czyli je¿eli forum ma charakter sta³y, jego pe³n¹ nazwê nale¿y pisaæ wielkimi

literami, a je¿eli doraŸny - ma³ymi literami, np.:

• Forum Doradcze jest organem doradczym dyrektora wykonawczego.

• Komisja zwo³a³a forum doradcze z³o¿one ze specjalistów pañstw cz³onkowskich.

Zapisuj¹c nazwy forów, np. internetowych, na których prowadzone s¹ dyskusje, zazwyczaj na

okreœlony temat, nale¿y stosowaæ takie zasady, jak w przypadku tytu³ów, np.:

• forum ¯ycie na emigracji, forum Niepe³nosprawni – tutaj s³owo „forum” jest

okreœleniem gatunkuj¹cym, dlatego nale¿y zapisaæ je ma³¹ liter¹, ale:

• Forum kosmetyczne, Forum dyskusji o konstytucji europejskiej – w tych przypadkach

s³owo „forum” nale¿y do tytu³u i nale¿y zapisaæ je wielk¹ liter¹.

1.1.1.12. Wspólnoty, instytucje, organy, komitety, urzêdy, w³adze

Wszystkie cz³ony oficjalnych nazw w³asnych instytucji i organów (z wyj¹tkiem

wystêpuj¹cych wewn¹trz nich przyimków, spójników i okreœleñ typu: do spraw, imienia, pod

wezwaniem, na rzecz, z wyj¹tkiem, w ramach, w dziedzinie, w zakresie, numer, nr itp.) nale¿y

pisaæ wielkimi literami.

• Europejska Wspólnota Gospodarcza, Europejska Wspólnota Wêgla i Stali, Europejska

Wspólnota Energii Atomowej, Europejski Obszar Gospodarczy;

• Parlament Europejski, Trybuna³ Sprawiedliwoœci, Komitet Ekonomiczno-Spo³eczny,

Trybuna³ Obrachunkowy, Rada Wspólnot Europejskich, Rada Unii Europejskiej,

Komisja Wspólnot Europejskich, Europejska S³u¿ba Dzia³añ Zewnêtrznych; w tych

znaczeniach tak¿e jednocz³onowe nazwy skrócone tych instytucji nale¿y pisaæ wielk¹

liter¹, czyli: Parlament, Trybuna³, Rada, Komisja;

• Sekretariat Generalny Rady (organ administracyjny);

• Prezes S¹du Pierwszej Instancji – to organ;

• Rada ds. Ogólnych i Stosunków Zewnêtrznych (sk³ad Rady);

• nazwy komitetów, czyli: Komitet Sta³ych Przedstawicieli; Sta³y Komitet ds. Rolnictwa

Ekologicznego; Komitet Zarz¹dzaj¹cy ds. Cukru, Komitet Zarz¹dzaj¹cy ds. Trzeciego

Wieloletniego Programu na rzecz Ma³ych i Œrednich Przedsiêbiorstw w Unii

Europejskiej, Komitet ds. Ochrony Znaków Geograficznych i Nazw Pochodzenia

Produktów Rolnych i Spo¿ywczych itp.;

• nazwy poszczególnych dyrekcji generalnych Komisji i nazwy jednostek

organizacyjnych, zatem: Dyrekcja Generalna ds. Przedsiêbiorstw i Przemys³u, Dyrekcja

D - Polityka Innowacji, Dyrekcja D - Technologie Informacyjne i Komunikacyjne (ICT)

w dziedzinie Zaufania i Bezpieczeñstwa w Sieci, Dzia³ - Zagadnienia Prawne,

Gospodarcze i Finansowe, Konkurencja itd.;

14

• nazwy komisji Parlamentu Europejskiego, np.: Komisja Bud¿etowa, Komisja Kontroli

Bud¿etowej, Komisja Spraw Zagranicznych itp.;

• nazwy urzêdów: Urz¹d Publikacji, Europejski Urz¹d ds. Zwalczania Nadu¿yæ

Finansowych;

• nazwy organów: Przewodnicz¹cy Komisji Europejskiej, Przewodnicz¹cy Parlamentu

Europejskiego, Sekretarz Generalny, Komisarz UE ds. Konkurencji. Nazwy te nale¿y

pisaæ wielkimi literami, je¿eli wystêpuj¹ w tekœcie w³aœnie w znaczeniu nazwy organu

(por. pisownia ma³¹ liter¹ stanowisk w znaczeniu funkcji i osób, por. podrozdzia³

1.1.1.15), np.: Rozporz¹dzenie w tej sprawie wydaje Komisarz ds. Zdrowia i Ochrony

Konsumentów; XXX nale¿y do kompetencji Sekretarza Generalnego;

• nazwy wspólnych przedsiêbiorstw powo³anych na podstawie art. 187 Traktatu FUE (art.

171 Traktatu WE): Wspólne Przedsiêbiorstwo Galileo.

Jeœli desygnatem danej – znów oficjalnej, nie obiegowej – nazwy jest struktura trwa³a,

komórka organizacyjna (rodzaj instytucji) czy zinstytucjonalizowana dzia³alnoœæ (choæ tu

szczególnie trudno o wytyczenie granicy), wówczas tak¿e nale¿y pisaæ wszystkie cz³ony od

wielkiej litery, np.: Transatlantycki Dialog Legislatorów, £ódzka Specjalna Strefa

Ekonomiczna, Zautomatyzowany System Biblioteczny Komisji.

1.1.1.13. Rok, dzieñ

Wielkimi literami nale¿y zapisywaæ tak¿e nazwy przedsiêwziêæ zawieraj¹ce w sobie s³owo

„rok” lub „dzieñ”, np.:

• Rok Jêzyka Polskiego;

• Europejski Rok Jêzyków;

• Europejski Dzieñ Humanitarny;

• Europejskie Dni Dziedzictwa.

1.1.1.14. Komunikaty, sprawozdania, bia³e i zielone ksiêgi, dokumenty

robocze

Tytu³y komunikatów, sprawozdañ, bia³ych i zielonych ksi¹g oraz dokumentów roboczych

zapisujemy na takich samych zasadach jak tytu³y wspólnotowych aktów prawnych, czyli od

ma³ej litery. Je¿eli s³owo „komunikat” czy te¿ „bia³a ksiêga” nie stanowi¹ sk³adniowo czêœci

tytu³u, sam tytu³ zapisujemy od wielkiej litery.

• bia³a ksiêga w sprawie europejskiej polityki komunikacyjnej;

• bia³a ksiêga „Polityka w dziedzinie us³ug finansowych na lata 2005-2010”

• komunikat Komisji – Szczegó³owe wytyczne dotycz¹ce sk³adanych do w³aœciwych

organów wniosków ...;

15

• sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie dzia³alnoœci

Unii Europejskiej w 2008 r. w zakresie zaci¹gania i udzielania po¿yczek.

1.1.1.15. Nazwy publikatorów

• Dziennik Urzêdowy Wspólnot Europejskich;

• Suplement EOG.

1.1.1.16. Przyk³ady u¿ycia ma³ych liter

Wyra¿enie pañstwa cz³onkowskie pisze siê ma³ymi literami. W cytatach nale¿y stosowaæ

równie¿ ma³e litery. Warto jednak pamiêtaæ, ¿e pañstwa cz³onkowskie w umowach i

traktatach, których s¹ stron¹, s¹ zapisywane wielkimi literami (Pañstwa Cz³onkowskie)

celowo, zgodnie z zasad¹ dotycz¹c¹ pisowni nazw stron umowy. U¿ycie wielkiej litery w

traktatach europejskich jest celowe i nie nale¿y go traktowaæ jako u¿ycia b³êdnego,

wymagaj¹cego poprawienia.

Nazwy funkcji, stanowisk piszemy równie¿ od ma³ych liter, np.: przewodnicz¹cy,

wiceprzewodnicz¹cy, specjalny wys³annik, komisarz, minister, sekretarz generalny, sekretarz,

dyrektor zarz¹dzaj¹cy. Pisownia zale¿na jest jednak od kontekstu – je¿eli okreœlenie

„Komisarz UE ds. Konkurencji” wystêpuje w tekœcie w znaczeniu nazwy organu, w³aœciwy

jest zapis wielkimi literami, ale gdy okreœlenie „komisarz UE ds. konkurencji” pojawia siê w

znaczeniu nazwy osoby lub funkcji, czêsto w po³¹czeniu z nazwiskiem, nale¿y zapisaæ je

ma³ymi literami. Oto dalsze przyk³ady:

• Oprócz ministra finansów konferencjê otworzy komisarz Unii Europejskiej do spraw

gospodarki i polityki monetarnej, Pedro Solbes;

• Pierwsza polska komisarz Unii Europejskiej, Danuta Hübner, przyznaje, ¿e ostatnie

rozszerzenie Unii Europejskiej jest tanie w stosunku do korzyœci, jakie niesie Europie (w

tym przyk³adzie tak¿e gdyby nie by³o nazwiska, nale¿a³oby napisaæ komisarz, gdy¿

chodzi o osobê, nie organ, wskazuje na to czasownik, por. te¿ przyk³ad nastêpny);

• Spotkaniu przewodniczy³ sekretarz generalny.

W praktyce rozró¿nienie miêdzy nazw¹ urzêdu czy organu (pisanej wielk¹ liter¹) a nazw¹

stanowiska czy funkcji (pisanej ma³¹ liter¹) jest zazwyczaj mo¿liwe dziêki wyst¹pieniu albo

niewyst¹pieniu nazwiska osoby sprawuj¹cej dan¹ funkcjê (przyk³ady zapisu tych okreœleñ

u¿ytych w znaczeniu nazw organów podano w podrozdziale 1.1.1.11).

Ma³¹ liter¹ nale¿y pisaæ wszystkie cz³ony nazw komórek organizacyjnych – niezale¿nie od

szczebla – je¿eli maj¹ one charakter doraŸny, tymczasowy, (oczywiœcie z wyj¹tkiem nazw

geograficznych, nazwisk itp.), np.:

• grupa ad hoc ds. migracyjnych;

• grupa ad hoc ds. przestêpczoœci nieletnich we Francji.

16

Liczba mnoga, jeœli wskazuje na kilka desygnatów, zw³aszcza przy nazwach dokumentów czy

wydarzeñ (jak traktaty rzymskie) – z regu³y przes¹dza o zapisie ma³ymi literami, np.:

• dyrekcje generalne KE, komisje PE (por. jednak Polskie Koleje Pañstwowe – tu

desygnat jest jeden);

• nazwa gatunkuj¹ca mo¿e nie wchodziæ w sk³ad nazwy w³asnej – wtedy pisze siê j¹

ma³ymi literami (np. systemowy program operacyjny „Wzrost konkurencyjnoœci i

gospodarki”).

Okreœlenia takie, jak w³adze czy rz¹d, zw³aszcza w umowach miêdzynarodowych, nale¿y

pisaæ ma³ymi literami. Zatem:

• „Umowa z rz¹dem (...)”;

• w³adze Mozambiku;

• przedstawiciele rz¹dów pañstw cz³onkowskich.

1.1.1.17. Polityka

Polityka to nazwa idei, nie dokumentów, wiêc w³aœciwy jest zapis ma³ymi literami:

• wspólna polityka transportowa, polityka azylowa, polityka edukacyjna, polityka

gospodarcza, wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeñstwa, europejska polityka

bezpieczeñstwa i obrony, wspólna polityka rolna.

1.1.1.18. Obszary, przestrzenie

S³owa „obszar” i „przestrzeñ” to obiegowe nazwy idei, etapów dzia³ania itp., dlatego nale¿y

je pisaæ ma³ymi literami, zatem:

• europejska przestrzeñ badawcza/europejski obszar badawczy;

• przestrzeñ wolnoœci bezpieczeñstwa i sprawiedliwoœci;

• obszar euroœródziemnomorski;

• wyj¹tek stanowi Europejski Obszar Gospodarczy, w przypadku którego wszystkie

cz³ony piszemy wielkimi literami (jak Europejska Wspólnota Gospodarcza).

1.1.2. Inne regu³y ortograficzne

1.1.2.1.Odmiana nazwisk obcych

Ogólne zalecenie dotycz¹ce odmiany nazwisk zawartym w S³owniku Ortograficznym Jêzyka

Polskiego jest takie: jeœli tylko mo¿na przyporz¹dkowaæ nazwisko jakiemuœ wzorcowi

odmiany, nale¿y je odmieniaæ (wraz z imieniem!).

17

Wybór w³aœciwego wzorca odmiany zale¿y przede wszystkim od: 1) p³ci danej osoby, 2) jej

narodowoœci, 3) zakoñczenia nazwiska (mo¿e chodziæ albo o zakoñczenie fonetycznej formy

nazwiska, albo o zakoñczenie tematu).

ODMIANA I PISOWNIA NAZWISK ¯EÑSKICH

Odmieniaj¹ siê tylko nazwiska kobiet zakoñczone na -a:

Nazwiska o zakoñczeniu -owa, -ewa odmieniaj¹ siê tak jak przymiotniki, np.

Bogolubowa, DCMs. Bogolubowej, BN. Bogolubow¹;

Paduczewa, DCMs. Paduczewej, BN. Paduczew¹.

ODMIANA I PISOWNIA NAZWISK MÊSKICH

Nale¿y stosowaæ szczegó³owe zasady odmiany obcych nazwisk mêskich zawarte w S³owniku

ortograficznym jêzyka polskiego.

1.1.2.2.Odmiana nazw zakoñczonych na X (typu Eurlex, N-Lex)

Zgodnie z uchwa³¹ Rady Jêzyka Polskiego z 8 grudnia 2008 r. (http://www.rjp.pan.pl/) nazwy

zakoñczone na -x, jak Eurlex, N-Lex itp. mo¿na w przypadkach zale¿nych zapisywaæ na dwa

sposoby. Zaleca siê stosowanie formy Eurlex, Eurlexu, Eurlexie , N-Lex, N-Lexu, N-Lexie.

1.1.2.3.Transkrypcja nazwisk i nazw bu³garskich

Transkrypcja to zapisanie tekstu mówionego na podstawie œcis³ej odpowiednioœci g³osek i

znaków pisma.

Wyrazy bu³garskie transkrybujemy podobnie jak wyrazy rosyjskie. Ró¿nice s¹ nastêpuj¹ce:

1. Literê е po spó³g³oskach i na pocz¹tku wyrazu zapisujemy jako e, np. месец — mesec,

език — ezik.

2. Literê щ oddaje siê przez szt: Копривщица — Kopriwsztica, срещам — sresztam

3. Literê л oddajemy:

a) przez ³ przed spó³g³oskami i samog³oskami о, а, у oraz w wyg³osie, np. лак — ³ak,

бял — bja³,

b) przez l przed е, и, я, ю, np. хляб — chljab, лев — lew.

4. Literê ъ zapisujemy jako y, np. мъж — my¿, Търново — Tyrnowo. Nie uwzglêdniamy ъ

wystêpuj¹cego na koñcu wyrazów w dawnej pisowni.

W zwi¹zku z tym poprawna polska transkrypcja nazwiska bu³garskiej komisarz (bu³.

Кристалина Георгиева) wygl¹da nastêpuj¹co: Kristalina Georgijewa. W przypadku

podpisów w aktach prawnych stosuje siê tak¹ transkrypcjê, jak w jêzyku angielskim, czyli:

Kristalina GEORGIEVA.

Litery alfabetu

bu³garskiego

Transkrypcja

18

А а A a

Б б B b

В в W w

Г г G g

Д д D d

К к K k

Л л £, L ³, l

М м M m

Н н N n

О о O o

П п P p

Р р R r

С с S s

Т т T t

У у U u

Е е E e

Ж ж ¯ ¿

З з Z z

И и I i

Й й J i

Ф ф F f

Х х Ch ch

Ц ц C c

Ч ч Cz cz

Ш ш Sz sz

Щ щ Szt szt

Ъ ъ Y y

Ю ю Ju ju

Я я Ja ja

Podstawowe informacje o transkrypcji innych alfabetów mo¿na znaleŸæ w Wielkim s³owniku

ortograficznym PWN.

19

1.1.3. Wyra¿enia w jêzyku obcym w polskim tekœcie

Je¿eli w polskim tekœcie chcemy zostawiæ do celów informacyjnych w nawiasie jakieœ

wyra¿enie w jêzyku obcym, nale¿y zrobiæ to nastêpuj¹co:

• technologie ICT (ang. information and communication technologies), czyli podaj¹c w

skrócie jêzyk orygina³u oraz stosuj¹c kursywê na tekœcie w jêzyku obcym. Kursywy nie

stosujemy, je¿eli podajemy nazwê w³asn¹ w jêzyku obcym – np. Instrument Wspierania

Systemu Rz¹dów (ang. Governance Facility).

20

1.2. ZASADY INTERPUNKCJI

1.2.1. Uwagi ogólne

Polskie zasady interpunkcji ró¿ni¹ siê znacznie od regu³ stosowanych na przyk³ad w jêzyku

angielskim czy francuskim, szczególnie jeœli chodzi o funkcjê przecinka. Stawiaj¹c przecinki,

nie powinniœmy wiêc wzorowaæ siê na oryginale, lecz na budowie i cechach polskiego zdania,

które jest wynikiem t³umaczenia.

Polskie zasady interpunkcji s¹ œciœle okreœlone – pominiêcie lub niew³aœciwe u¿ycie znaku

interpunkcyjnego jest najczêœciej b³êdem jêzykowym.

1.2.2. U¿ycie przecinka – wybrane zasady szczegó³owe

U¿ycie przecinka w jêzyku polskim zale¿y przede wszystkim od konstrukcji gramatycznej

zdania (sk³adni), a nie od jego d³ugoœci, przestankowania oddechowego itp. Jego podstawow¹

funkcj¹ jest oddzielanie cz³onów wypowiedzenia. Nale¿y pamiêtaæ przy tym o zasadzie

nierozdzielania wyrazów tworz¹cych zwi¹zek sk³adniowy (podmiotu od orzeczenia,

przydawki, dope³nienia czy okolicznika od okreœlanych przez nie wyrazów).

1.2.2.1. Nie stawiamy przecinka

NIE ROZDZIELAMY przecinkiem zdañ z³o¿onych wspó³rzêdnie, które po³¹czone s¹

spójnikami ³¹cznymi, roz³¹cznymi i wy³¹czaj¹cymi:

i, b¹dŸ, tudzie¿, oraz, albo, lub, ni, ani, czy, zarazem, a (=i)

Uwaga !

- Jeœli spójnik i jest „wynikowy”, tzn. równoznaczny z tote¿, wiêc, mo¿emy postawiæ przed

nim przecinek.

Te s³owniki s¹ ju¿ nieaktualne, i trzeba bêdzie zamówiæ nowe.

- Jeœli tekst nastêpuj¹cy po ww. spójnikach ma charakter dopowiedzenia lub jeœli spójniki te

powtarzaj¹ siê (i pe³ni¹ tê sam¹ funkcjê) – przecinek stawiamy.

Otrzymaliœmy spore fundusze, i nie wykorzystaliœmy ich w ca³oœci.

Do wykonania tego zadania potrzebujemy i czasu, i ludzi.

- Czêsto wtr¹cenia i dopowiedzenia wprowadzane s¹ przez po³¹czenia spójników z

przys³ówkami i zaimkami. Poprzedzamy je przecinkiem.

i to, albo raczej, lub raczej, czy raczej, albo lepiej, ani te¿, ani nawet, czy mo¿e

- Jeœli spójnik czy wprowadza zdanie podrzêdne, przecinek stawiamy:

Nie powiedzia³ (czego?), czy na pewno przyjdzie.

Zapyta³ (o co?), czy bêdziemy gotowi przed po³udniem.

- Zdarza siê, ¿e w zdaniu pojawia siê ponownie ten sam spójnik, ale pe³ni on inn¹ funkcjê.

W takim przypadku przecinka przed nim nie stawiamy.

W wolnym czasie uczê siê angielskiego i francuskiego i chodzê na basen.

21

Dodatkowe zasady szczegó³owe:

a) inaczej ni¿ w jêzyku angielskim i francuskim przecinkiem nie oddzielamy pojedynczych

okoliczników miejsca, czasu, czêstotliwoœci itp.:

On 9 September 2002, the Commission decided to close the procedure.

W dniu 9 wrzeœnia 2002 r. Komisja podjê³a decyzjê o zamkniêciu postêpowania.

Dans le cadre de ce programme, le Canada collabore avec les membres de la CE …

W ramach tego programu Kanada wspó³pracuje z cz³onkami Wspólnoty Europejskiej...

Every five years, the citizens elect their representatives to the European Parliament.

Co piêæ lat obywatele wybieraj¹ swoich przedstawicieli do Parlamentu Europejskiego.

Le Conseil européen a tenu à Tampere, les 15 et 16 octobre 1999, une réunion spéciale.

W dniach 15-16 paŸdziernika 1999 w Tampere odby³o siê specjalne posiedzenie Rady

Europejskiej.

Jeœli jednak dwa okoliczniki tego samego typu (miejsca, czasu itp.) stoj¹ w zdaniu obok

siebie, oddzielamy je przecinkiem wówczas, gdy drugi z nich jest dok³adniejszym

okreœleniem pierwszego (zawê¿a jego zakres):

W 2004 r., bezpoœrednio przed przyst¹pieniem do UE, intensywnoœæ pomocy znacznie siê

zmniejszy³a.

ale:

Bezpoœrednio przed przyst¹pieniem do UE w 2004 r. intensywnoœæ pomocy znacznie siê

zmniejszy³a.

Szczyt odby³ siê na po³udniu Finlandii, w Tampere.

ale:

Szczyt odby³ siê w Tampere na po³udniu Finlandii.

b) nie stawiamy przecinka po rozpoczynaj¹cych zdanie wyra¿eniach odnosz¹cych siê do

wczeœniejszych wypowiedzi, takich jak:

niezale¿nie od tego, st¹d, w takim przypadku, mimo to, dziêki temu, w tym celu, w ten

sposób, z tego powodu, na tej podstawie, pod tym wzglêdem, na podstawie powy¿szych

faktów, w tym kontekœcie, w tej sytuacji, wobec powy¿szych okolicznoœci, w zwi¹zku z

tym, w zwi¹zku z powy¿szym, w œwietle powy¿szych ustaleñ itp.

Consequently, the arrangements shall be limited to products originating in EFTA States.

W zwi¹zku z tym powy¿sze ustalenia ogranicza siê do produktów pochodz¹cych z pañstw

EFTA.

Dans ce cas, la Commission entreprendra une analyse indépendante.

W takim przypadku Komisja przeprowadza niezale¿n¹ analizê.

Thus, the Commission is of the opinion that…

St¹d Komisja jest zdania, ¿e…

c) nie stawiamy przecinka po wyrazach i wyra¿eniach wprowadzaj¹cych typu:

jednak, jednak¿e, niemniej jednak, w efekcie, w rezultacie, dlatego, dlatego te¿, a

zatem, tote¿, w praktyce, z regu³y, w zasadzie, zasadniczo, przede wszystkim, na ogó³,

dodatkowo, podobnie, tym samym, z drugiej strony, w szczególnoœci, ponadto,

wreszcie, jednoczeœnie, prawdopodobnie, w pewnym stopniu, tote¿:

Furthermore, in the early stages growth tends to strengthen first in urban areas.

22

Ponadto tendencje wzrostowe pojawiaj¹ siê pocz¹tkowo raczej na obszarach miejskich.

As a result, BE’s position has become very strong.

W rezultacie spó³ka BE uzyska³a bardzo siln¹ pozycjê.

Néanmoins, la Commission a considéré …

Niemniej jednak Komisja uzna³a … / Komisja uzna³a niemniej jednak ...

In principle, everyone has to register his vehicle in the Member State in which…

W praktyce ka¿dy musi zarejestrowaæ swój pojazd w pañstwie cz³onkowskim, w którym…

In particular, this institution is not empowered to certify expenditure.

W szczególnoœci instytucja ta nie ma uprawnieñ do poœwiadczania wydatków.

Bardzo czêsto jednak te same wyra¿enia wystêpuj¹ w œrodku zdania, wprowadzaj¹c

zdanie podrzêdne albo wtr¹cenia, i wtedy oczywiœcie poprzedzamy je przecinkiem:

Spó³ka BE uzyska³a bardzo silna pozycjê, w rezultacie mog³a stosowaæ ceny dumpingowe.

Rozwi¹zanie to ma wiele wad, przede wszystkim jest bardzo kosztowne.

Stawiamy te¿ przecinek po wyra¿eniach bêd¹cych równowa¿nikami zdañ:

co wiêcej, co gorsza, co wa¿ne, œciœlej, innymi s³owy:

In other words, the European Council determines the shape it wants the EU to have.

Innymi s³owy, Rada Europejska okreœla kszta³t, jaki pragnie nadaæ Unii Europejskiej.

Moreover, the company has been exempted from paying the income tax.

Co wiêcej, przedsiêbiorstwo zwolniono z podatku dochodowego.

Po ogó³em i w sumie na pocz¹tku zdania zasadniczo nie stawia siê przecinka. Mo¿na to

zrobiæ tylko w przypadku, gdy wyra¿enia te oznaczaj¹ tyle co „podsumowuj¹c” i odnosz¹

siê do wczeœniej wyliczanych elementów:

Ogó³em sytuacja przedsiêbiorstwa jest korzystna.

Ogó³em wydatki za rok 2004 wynosz¹.

lub

Ogó³em, wydatki za rok 2004 wynosz¹.

d) zasadniczo nie stawiamy przecinka po rozpoczynaj¹cych zdanie wyra¿eniach typu:

zgodnie z..., bez wzglêdu na..., niezale¿nie od..., w œwietle.., stosownie do..., w

odniesieniu do..., w zwi¹zku z..., w odró¿nieniu od…, wobec…, w nawi¹zaniu do..., w

oparciu o..., na podstawie..., na mocy..., w nastêpstwie..., w wyniku..., w przypadku…,

ze wzglêdu na..., na zasadzie odstêpstwa od... itp.,

o ile nie nastêpuje po nich ¿adne wtr¹cenie:

Pursuant to Art. 3 (2) of the EC Treaty, the Commission presented a proposal for a Council

decision.

Zgodnie z art. 3 ust. 2 Traktatu WE Komisja przedstawi³a wniosek dotycz¹cy decyzji Rady.

Further to the arrangements made in Nice, the EU and Canada have begun regular

consultations.

W wyniku ustaleñ dokonanych w Nicei UE i Kanada rozpoczê³y regularne konsultacje.

By derogation from Article 8(4), the quantity released into free circulation...

Na zasadzie odstêpstwa od art. 8 ust. 4 iloœci wprowadzane do swobodnego obrotu...

Under the system set up in Directive 92/53/EEC, a Member State may not refuse to….

23

Na mocy dyrektywy 92/53/EWG pañstwo cz³onkowskie nie mo¿e odmówiæ...

Jeœli wyra¿enia te maj¹ inn¹ pozycjê w zdaniu, oddzielamy je przecinkami (lub

myœlnikami), w przypadku gdy same stanowi¹ wtr¹cenie lub dopowiedzenie:

Program jest realizowany zgodnie z warunkami umowy.

ale:

Program jest realizowany, zgodnie z warunkami umowy, we wspó³pracy z partnerami

spo³ecznymi.

Program jest realizowany – zgodnie z warunkami umowy – we wspó³pracy z partnerami

spo³ecznymi.

Program jest realizowany we wspó³pracy z partnerami spo³ecznymi, zgodnie z warunkami

umowy.

e) nie stawiamy przecinka ani przed, ani po wyra¿eniach rozpoczynaj¹cych siê od w celu…

Choæ wydaje siê to oczywiste, jest to b³¹d nagminnie pope³niany w t³umaczeniach z

angielskiego.

In order to implement the Directive, Member States shall adopt appropriate provisions...

W celu wdro¿enia niniejszej dyrektywy pañstwa cz³onkowskie przyjmuj¹ odpowiednie

przepisy…

nie poprzedzamy przecinkiem skrótów itp., itd.

The track must be as clean and dry as possible (e.g. free of gravel, leaves, snow, etc.).

Droga musi byæ mo¿liwie jak najczystsza i sucha (tzn. bez ¿wiru, liœci, œniegu itd.).

f) nie rozdzielamy przecinkiem dwóch spójników, spójnika i zaimka wzglêdnego, zaimka

wzglêdnego i spójnika.

a ¿e, a choæ, a gdy, a jeœli, a kiedy, a mianowicie, a poniewa¿, a wiêc, i choæ, który

jeœli, ¿e aby, ¿e gdy, ¿e jeœli

Jeœli jednak chcemy podkreœliæ zdanie wtr¹cone, wydzielamy je dwoma przecinkami lub

myœlnikami.

Powiedzia³, ¿e – jeœli nic mu nie przeszkodzi – przyjedzie jutro rano.

Przyjecha³em przed chwil¹ i, choæ jestem zmêczony, mam ochotê natychmiast wybraæ siê na

zwiedzanie miasta.

g) konstrukcje, w których zaimki podobne do wzglêdnych nie s¹ oddzielane przecinkiem:

Zrobi³by dla niej nie wiadomo co.

Mo¿emy obejrzeæ ten film gdzie indziej.

Nie wiem gdzie.

Czasem o pozycji przecinka decyduje akcent logiczny:

Nie wiadomo kiedy, przyszed³ Wacek.

lub

Nie wiadomo, kiedy przyszed³ Wacek.

Jeœli zasady interpunkcyjne zostawiaj¹ nam wybór,

sk³aniamy siê ku niestawianiu przecinków.

24

1.2.2.2. Stawiamy przecinek

ROZDZIELAMY przecinkiem wszystkie pozosta³e typy zdañ z³o¿onych, tj.:

�� wszystkie zdania podrzêdnie z³o¿one;

�� zdania wspó³rzêdne po³¹czone bezspójnikowo;

�� zdania wspó³rzêdne po³¹czone spójnikami przeciwstawnymi (a, ale, lecz, jednak,

jednak¿e, zaœ, wszak¿e, owszem, natomiast, tylko, tylko ¿e, jedynie, przecie¿, raczej,

tymczasem, za to);

�� zdania wspó³rzêdne po³¹czone spójnikami wynikowymi (wiêc, dlatego, tote¿, to, zatem,

wobec tego, skutkiem tego, wskutek tego, tedy, przeto);

�� zdania wspó³rzêdne po³¹czone spójnikami wyjaœniaj¹cymi (czyli, to jest, to znaczy, innymi

s³owy).

25

Wyrazy, przed którymi stawiamy przecinek:

a

(a tak¿e w po³¹czeniach:

a gdy, a jeœli, a kiedy, a

mianowicie, a poniewa¿, a ¿e, a

wiêc, a choæ)

aby

acz

aczkolwiek

albowiem

ale

bo

bowiem

by

byle

byleby

chocia¿

chocia¿by

choæ

choæby

chyba ¿e (¿eby)

czyli

dlatego (¿e, i¿)

dopiero gdy (jak, kiedy)

dopóki

gdy

(a tak¿e w po³¹czeniach:

potem gdy, teraz gdy, wtedy

gdy, z chwil¹ gdy)

gdyby

gdy¿

gdzie

i (= wiêc, tote¿)

ile

ilekroæ

im

inaczej

innymi s³owy

i¿

jako ¿e

jednak

jednak¿e

jeœli

jeœliby

je¿eli

je¿eliby

lecz

ledwie

ledwo

mimo to

mimo ¿e (i¿)

natomiast

nim

o ile

po czym

podczas gdy

pomimo to

pomimo ¿e

poniewa¿

póki

przeto

skoro

skutkiem tego (czego)

tedy

to jest

to znaczy

tote¿

tyle ¿e

tylko ¿e (i¿)

tym bardziej ¿e

tymczasem

w miarê jak

w razie gdyby

wiêc

w³aœnie gdy (jak, kiedy)

wprzód nim

wszak¿e

wtedy

za to

zaledwie

zanim

zaœ

zw³aszcza gdy (kiedy)

zw³aszcza ¿e (i¿)

¿e

(a tak¿e w po³¹czeniach:

¿e aby, ¿e a¿, ¿e gdy, ¿e jeœli)

¿eby

26

Dodatkowe zasady szczegó³owe:

a) spójniki wprowadzaj¹ce zdania sk³adowe bywaj¹ rozbudowane (spójniki zespolone):

chyba ¿e, chyba ¿eby, ile ¿e, jak gdyby, jako ¿e, mimo ¿e, pomimo to, pomimo ¿e, tylko

¿e, tym bardziej ¿e, w³aœnie gdy, w³aœnie jak, w³aœnie kiedy, podczas gdy, pod

warunkiem ¿e, w zale¿noœci od którego, w przypadku gdy, wówczas gdy, wy³¹cznie

jeœli, tak aby, w konsekwencji czego, zw³aszcza gdy, zw³aszcza jeœli, zw³aszcza kiedy,

zw³aszcza ¿e

Przecinek stawiamy przed ca³ym cz³onem, a nie miêdzy jego elementami:

Warunki umowy obowi¹zuj¹ do 31 grudnia, chyba ¿e strony postanowi¹ inaczej.

Alkohol nie jest wrogiem cz³owieka, pod warunkiem ¿e cz³owiek sam go takim nie uczyni.

W przypadku gdy osoba ubiegaj¹ca siê o azyl posiada wa¿n¹ wizê, zastosowanie maj¹

przepisy, na podstawie których wydano tak¹ wizê.

Z³o¿enia zawieraj¹ce ¿e, gdy, jak i aby mo¿na niekiedy rozdzieliæ, ale tylko wtedy, gdy

akcent znaczeniowy w zdaniu pada na element stoj¹cy przed spójnikiem:

Jest to mo¿liwe, pod warunkiem ¿e wszystkie strony wyra¿¹ na to zgodê.

ale:

Jest to mo¿liwe jedynie pod warunkiem, ¿e wszystkie strony wyra¿¹ na to zgodê.

Dokument sformu³owano jasno, tak aby ¿adna ze stron nie mia³a w¹tpliwoœci.

ale:

Dokument sformu³owano tak, aby ¿adna ze stron nie mia³a w¹tpliwoœci.

Najczêœciej spotykane po³¹czenia tego typu:

dlatego i¿, dlatego ¿e, dopiero gdy, podobnie jak, potem gdy, tak aby , tak by, tak i¿,

tak jak, tak jakby, tak ¿e, tak ¿eby, taki jak, taki sam jak, tam gdzie, tam sk¹d, ten sam

co, teraz gdy, to co, tym bardziej i¿, tym bardziej ¿e, w miarê jak, wtedy gdy, z chwil¹

gdy

b) zdania wtr¹cone nie tylko poprzedzamy, ale te¿ zamykamy przecinkiem:

Pañstwo cz³onkowskie, które wyda³o zezwolenie, jest odpowiedzialne za rozpatrzenie

wniosku.

Czasy, kiedy decyzje podejmowano jednog³oœnie, dawno minê³y.

Informacjê o tym, ¿e produkt dzia³a niew³aœciwie, nale¿y przekazaæ przed up³ywem gwarancji.

- Wyra¿enia wprowadzaj¹ce wyjaœnienia i wyliczenia:

czyli..., to jest..., to znaczy...

- Wyra¿enia uwypuklaj¹ce treœci zawarte w cz³onie poprzednim:

na przyk³ad, chyba, przynajmniej, zw³aszcza, prawdopodobnie, ewentualnie, nawet,

raczej.

Uwaga!

Jeœli wyra¿eñ tych nie da siê opuœciæ bez szkody dla zdania (tzn. nie pe³ni¹ one funkcji

dopowiedzenia), przecinka nie stawiamy.

Zg³oszenia przes³ane na przyk³ad poczt¹ elektroniczn¹ musz¹ byæ wziête pod uwagê.

27

- Wyrazy i wyra¿enia oznaczaj¹ce stosunek osoby mówi¹cej do treœci wypowiedzi:

bez w¹tpienia, bynajmniej, doprawdy, istotnie, na odwrót, naturalnie, niestety,

niew¹tpliwie, niezawodnie, oczywiœcie, odwrotnie, owszem, przeciwnie, rzeczywiœcie,

rzecz jasna, zapewne.

- Wyrazy poza zdaniem:

s³owem, œciœle, œciœlej, œciœle mówi¹c, innymi s³owy, krotko, inaczej.